Хозыр Ильяс

Юлчыларның яклаучысы

Хозыр Ильяс – татар мифологиясендә иң хөрмәтле һәм серле образларның берсе. «Хозыр – туры тәрҗемәсе; яшел. Кайбер риваятьләрдә ул пәйгамбәр дип санала. Ләкин Коръәндә телгә алынмаган. Хозырның төп сыйфаты – үлемсезлек, шуңа күрә аны еш кына Ильяс һәм Идрис пәйгамбәрләр белән тиңләштерәләр. Ул юлчыларга, сәяхәтчеләргә авыр хәлгә төшкәндә ярдәм итүче, «тере суын» саклаучы», диелә «Гыйбрәтле хикәятләр. Борынгы татар прозасы» китабында.

Татар традициясендә бу ике зат, ярдәм, яклау һәм гаделлекне символлаштырып, бер образ булып кушылган. Ул, гадәттә, ак сакаллы, юлчы кыяфәтендә сурәтләнә. Аны еш кына юлда очраган фәкыйрь, ярдәмгә мохтаҗ мосафир кыяфәтендә дә күрергә була. Халык ышанулары буенча, Хозыр Ильяс юлчыларны саклый, аларга ярдәм итә, ә кайвакыт кешеләрне сынар өчен үзен ярдәмгә мохтаҗ кеше итеп күрсәтә. Шуңа күрә, юлга чыкканда: «Хозыр Ильяс юлдаш булсын!» – дип теләү гадәткә кергән.

Мохтаҗларга ярдәм итә

Хозыр Ильяс фольклорда – әкиятләрдә, дастаннарда һәм мөнәҗәтләрдә еш күренә. Ул – Аллаһның илчесе, мохтаҗларга ярдәм итә, өйләренә уңыш һәм муллык китерә. Йолаларда аның исемен юлда, күперләрне һәм кичүләрне кичкәндә саклау чарасы итеп кулланалар. Кайбер төбәкләрдә Хозыр һәм Ильяс – Салават күперенең төрле очларында яшәүче ике төрле кеше дип санала. Хозыр Ильяс образы ислам мотивларының татарларның милли ышанулары белән ничек үрелүен, аларның уникальлеген юкка чыгармавын күрсәтә.

«Хозыр һәм Ильяс – Изге Коръәндә искә алынган пәйгамбәрләр, – ди Казанның Апанай мәчете имам-хатыйбы Нияз хәзрәт Сабиров. – Кайбер галимнәр Хозыр пәйгамбәр түгел, ә хикмәт иясе, Аллаһның изге колы, ди. Аллаһ алар аша рәхмәтен, ярдәмен ирештерә. Күп кенә риваятьләрдә әйтелгәнчә, Хозыр һәм Ильяс авыр хәлдә калган кешеләргә, ярдәмгә, нәсыйхәткә мохтаҗ булучыларга килеп ярдәм иткәннәр».

Хозыр Ильяс – изгелек һәм ярдәм символы. Ул кешеләрне байлык белән дә, сәламәтлек белән дә бүләкли ала, әмма, иң мөһиме, ул юлдаш булып кала. Аның образы татар халкында әле дә яши һәм аның турындагы риваятьләр буыннан-буынга тапшырыла килә.

Комсызларны җәзалый, юмартларны бүләкли

Ә хәзер башка геройларга күз салыйк. Мәсәлән, Су анасы – сулыкларның хуҗасы, ул кешеләрне куркыта, ә кайвакыт ярдәм итәргә дә мөмкин. Шүрәле – урманнарның шук һәм мәкерле сакчысы, ул кешеләрне алдап, кытыклап үтерергә мөмкин. Җылан – Казанның легендар елан-патшасы, ул шәһәрне саклый, ләкин шул ук вакытта куркыныч та тудыра.

Бу геройларның барысы да табигать белән бәйле, аларның үз кагыйдәләре бар. Ә Хозыр Ильяс  ул башка төрле. Ул кешеләрне сынап кына калмый, ә ярдәм итәргә омтыла. Аның төп максаты – изгелек, ярдәм һәм гаделлек.

Шулай итеп, Хозыр Ильяс татар мифологиясендә аерым урын алып тора. Ул безне изгелеккә өнди. Кайбер татар риваятьләрендә ул сараннарны һәм комсызларны җәзалый, ә юмартларны бүләкли ала. Хозыр Ильяс образы татарларда гына түгел, башка төрки халыкларда да очрый, ул аларда да юлчыларның яклаучысы һәм гаделлек символы булып санала. Ул –  мифологик персонаж гына түгел, ә игелек, гаделлек һәм авыр минутларда ярдәмгә өмет барлыгын гәүдәләндерүче дә.

Хозыр Ильяс һәм Тылсымлы Хат

Борынгы заманнарда, татарлар яшәгән яшеллеккә күмелгән бер авылда Хозыр исемле бер кеше яшәгән, ди. Ул бик тыйнак, гади генә кеше булган, ләкин аның йөрәге һәркем өчен ачык, кулы һәрвакыт ярдәмгә омтылышлы була. Кешеләр аны «Хозыр Ильяс» дип атап йөрткәннәр, чөнки ул һәркемгә, хәтта иң авыр хәлләрдә дә, һәрвакыт юату сүзләре, файдалы киңәшләр таба белгән.

Бервакыт Хозыр Ильяс яшәгән авылга көтмәгәндә бик зур бәла килә. Бөек урманны томалап, кара болытлар каплап ала, кояш нурлары да җиргә төшми башлый. Елгалар корый, бакчалар череп бозыла, авыл халкы ачлыкка һәм моңсулыкка дучар була. Кешеләр бер-берсенә карап, борчылып, нишләргә белмичә басып торалар.

Инде бөтен өметләр өзелеп, халыкның баш өстендә кара кайгы утырганда, бер карт әби, авылның иң акыллысы, Хозыр Ильяска килә.

– И Хозыр Ильяс, – ди ул, борынгы телдә сөйли башлаган сыман, – безнең авылыбызны урман караңгылыгы каплады. Кояш нурлары килми, тормыш бетте. Риваятьләр сөйли, борынгы заманда, шундый ук авыр көннәрдә Тылсымлы Хат ярдәмгә килгән, ди. Бу Хат, ди, бөтен серләрне ача, юлны яктырта, хәтта иң каты ташны да йомшарта, ди. Ләкин аны табу бик авыр, ди. Ул, имеш, иң саф йөрәкле, иң гадел кеше кулына гына эләгә, ди. Безгә син генә булыша аласың, Хозыр Ильяс!

Хозыр Ильяс, бер дә уйланмыйча, әбинең сүзләрен тыңлый. Аның йөрәге һәрвакыт кешелеккә омтылучы, бу яңа сынау алдында да бер дә курыкмый.

– Мин барам, – ди ул, – кая булса да, нәрсә булса да, бу Тылсымлы Хатны табармын. Безнең кешеләр моңа лаек.

Шулай итеп, Хозыр Ильяс, берни алмыйча, бары тик үзенә генә хас акыллы һәм саф йөрәге белән юлга чыга. Юллары авыр була. Ул караңгы урманның тирән урманнарын уза, киң елгаларны кичә, биек тауларны ашып чыга. Аның алдына төрле сынаулар килеп чыга: юлларын адаштырырга теләүче явыз җаннар, авызларыннан ялан-ялкыннан корыч төкереп торучы ялман еланнар, хыялларын бутаучы могҗизалы рәшәләр. Ләкин Хозыр Ильяс үз юлыннан тайпылмый. Ул еланнарга акыллы сүзләр белән аңлата, явыз җаннарны гаделлек хакында уйландыра, миражларны хакыйкать белән бутый. Аның һәр сүзе – акыллы, һәр эше – гадел.

Ниһаять, бик күп атлаганнан соң, ул тауларның иң биек түбәсенә килеп чыга. Анда, алтын нурлар белән балкып, бер гаҗәп итеп утырган бер китапны күрә. Китапның тышлыгында бер генә сүз язылган була: «Тылсымлы Хат».

Хозыр Ильяс, тылсымлы китапны ачкач, анда бернинди дә серле язулар, сихри билгеләр юклыгын күрә. Китапта бары тик бер генә җөмлә язылган була: «Иң зур сихер ул – кешелек, бер-береңне аңлау, гаделлек һәм чын күңелдән бирелгән ярдәм. Менә шул – иң зур Тылсымлы Хат».

Хозыр Ильяс, бу сүзләрне укып, акылга килә. Ул аңлый: бу Тылсымлы Хат – ул аның үз эчендә, һәр кеше дә яшәгән гаделлек, ихласлык һәм бер-береңә карата ихтирам.

Ул, китапны җыйнап, авылына кайтышлый, юлдагы барлык сынауларны да җиңә. Урманга кире кайтканда, кара болытлар тарала башлый, кояш нурлары җиргә төшә. Елгалар тулыша, бакчалар яңадан яшелләнә. Авылга кайткач, Хозыр Ильяс, халыкны җыеп, китаптагы бер генә сүзне укый:

– Хөрмәтле дуслар, мин Тылсымлы Хатны таптым! Аның сере – безнең үзебездә. Без бер-беребезгә ярдәм итсәк, бер-беребезне аңлап, гадел яшәсәк, безнең авылыбыз һәрвакыт бәхетле булачак. Безнең көчебез – бердәмлектә, бер-беребезгә булган ышанычта!

Шушы көннән алып авыл халкының тормышы үзгәреп китә. Алар бер-берләренә булыша башлыйлар, бер-берләрен хөрмәт итәләр, һәм авыл элеккегедән дә матуррак, бәхетлерәк яши башлый.

Ә Хозыр Ильяс, барлык кешеләргә зирәклек, гаделлек һәм ярдәмчеллек үрнәге булып, озак еллар бәхетле яшәп, халык хөрмәтен казанган, ди.

Төрле чыганаклардан
Мөршидә КЫЯМОВА әзерләде