Туган телне үстерүдә бармак уеннарының әһәмияте

Ләйсән ГЫЙСМӘТУЛЛИНА,

Казан шәһәре Яңа Савин районының

303 нче билингваль балалар бакчасының

югары квалификация категорияле

татар теле тәрбиячесе

Гөлшат ФАЙЗУЛЛОЕВА,

Казан шәһәре Яңа Савин районының

303 нче билингваль балалар бакчасының

югары квалификация категорияле

татар теле тәрбиячесе

«Баланың акылы аның бармак очларында ята»

(В.А. Сухомлинский)

Мәктәпкәчә яшьтәге балаларны татар теленә өйрәтүдә иң нәтиҗәле ысулларның берсе – бармак уеннары. Алар вак моториканы гына үстереп калмый, шулай ук телне өйрәнүгә уңай мотивация тудыра, яңа сүзләрне истә калдырырга ярдәм итә һәм әти-әни белән бала арасындагы җылы бәйләнешне ныгыта.

Чит тел түгел, әнкәй-әби теле

Бармак уеннарының төп максаты – балага көч куймыйча, табигый рәвештә татар теленә гашыйк булырга ярдәм итү. Кечкенәдән бармаклары белән «сөйләшергә» өйрәнгән бала, телне үзенең бер өлеше итеп сизә. Бу уеннар аша ул сүзләрне ятлап кына калмый, ә аларны хис итә, күңеле белән кабул итә. Нәтиҗәдә татар теле аңа чит тел булып түгел, әнкәй-әби теле булып керә.

Музыка һәм тизәйткечләрнең роле

Бармак уеннарын тагын да кызыклырак итү өчен татар җырларын һәм тизәйткечләрен кулланыгыз.

Җырлар баланың музыкаль ишетү сәләтен үстерә, телнең мелодикасын ишетергә ярдәм итә.

Тизәйткечләр авазларны дөрес әйтергә өйрәтә, сөйләм аппаратын ныгыта. Хәрәкәтләр белән бергә башкарылган тизәйткеч баланың игътибарын икеләтә арттыра.

Бу ысулның ни өчен шулкадәр нәтиҗәле икәнен аңлатыйк: бала өчен музыка  ул  – уен, шатлык, хәрәкәт. Җыр белән бергә бармак хәрәкәтләре башкарганда, бала миендә ике үзәк эшли: музыкаль ишетү үзәге һәм хәрәкәт координациясе үзәге. Бу ике эш бергә кушылгач, яңа сүзләр истә икеләтә тизрәк утыра. Шуңа күрә берничә көн эчендә бала сез өйрәткән җырны үзе дә көйли башлый.

Татар телендә бармак уеннары

Әйдәгез, хәзер өч уенның һәрберсенең нәрсәгә ярдәм итүен җентекләп карап чыгыйк. Бу сезгә аларны дөрес вакытта дөрес максат белән кулланырга ярдәм итәр.

«Минем гаиләм»

Бу бармак – бабай. (Баш бармак.)

Бу бармак – әби. (Имән бармак.)

Бу бармак – әти. (Урта бармак.)

Бу бармак – әни. (Атсыз бармак.)

Бу бармак – бәби. (Чәнчә бармак.)

Аның исеме – Чәнти! (Елмаябыз.)

Бу уен нәрсәгә өйрәтә? Бала гаилә әгъзаларының исемнәрен татарча әйтергә. «Чәнти» кебек кызыклы исем аша ул бармак уенын яратып кабул итә. Бу уенны кич белән, бөтен гаилә җыелган вакытта уйнау иң файдалы. Бала үзенең бармакларында «бабай», «әби», «әти», «әни» барлыгын күргәч, татар теле аның өчен якын, җылы, гаиләле бер нәрсәгә әйләнә.

Максат:  балага гаилә кыйммәтләрен татар теле аша таныту.

«Яшелчәләр»

Бу бармак – кабак. (Баш бармак.)

Бу бармак – кыяр. (Имән бармак.)

Бу бармак – помидор. (Урта бармак.)

Бу бармак – суган. (Атсыз бармак.)

Бу бармак – кишер. (Чәнчә бармак.)

Яшелчә уңган, бик күп булган! (Уч төбен ачабыз.)

Бу уен ни өчен кирәк? Бала көндәлек тормышта очраган яшелчәләрнең исемен җиңел истә калдыра. Аш вакытында яки базарга, кибеткә барганда, бу уенны искә төшереп, баладан «Бу нинди яшелчә? Бу бармакта нәрсә иде?» дип сорарга була. «Яшелчә уңган, бик күп булган» дигән сүзләр аша бала татар телендә матур, шаян гыйбарәләр кулланырга өйрәнә.

 Максат: лексик запасны баету, ашамлыклар темасын үзләштерү.

«Карга килә – казан аса»

Карга килер – казан асар,

Торна килер – тоз салыр,

Саескан килер – салма салыр,

Песнәк килер – пешерер,

Чыпчык килер – төшерер,

Моңа бирер, моңа бирмәс...

Кечкенә түти туймый калыр,

Кетер, кетер, кетер, казан төбен кимерер!

Бу уен – халык авыз иҗатының бер өлгесе. Аның максаты – балага татар халкының юморын, зирәклеген, шаянлыгын таныту. Кош исемнәре (карга, торна, саескан, песнәк, чыпчык) аша бала табигать белән таныша. «Кетер, кетер, кетер» кебек авазлар балага сүзләрне матур, ачык итеп әйтергә ярдәм итә. Бу уенны төркем белән, ике-өч бала бергә уйнаганда башкару аеруча кызыклы – алар бер-берсен кабатлый, дөрес әйтергә тырыша.

 Максат: сөйләм аппаратын ныгыту, фонетик күнекмәләр үстерү, халык иҗатын ярату тәрбияләү.

Бармак уеннарының тагын бер серле ягы

Бармак уеннары баланың баш миендә тел өйрәнү өчен махсус «юллар» булдыра. Вак моторика һәм сөйләм үзәкләре мидә янәшә урнашкан. Бармаклар хәрәкәт иткәндә, сөйләм үзәге дә активлана. Татар теле сүзләрен әйткәндә, бала бармаклары белән «ярдәм итә», шулай итеп, сүзләр истә ныклы урын ала. Бу – галимнәр дәлилләгән факт. Шуңа күрә бармак уеннары ул – гади күңел ачу гына түгел, ә фәнни нигезләнгән нәтиҗәле методика.

Бармак уеннары ул – күңелле уеннар гына түгел, сөйләм телен (татар телен) үзләштерү өчен иң отышлы ысулларның берсе.

Алар:

– сүзлек запасын киңәйтә;

– сүзләрнең дөрес әйтелешен яхшырта;

– вак моториканы һәм координацияне үстерә;

– татар телендә аралашу өчен уңай мохит тудыра.

ВРЕЗКА: Бармак уеннарының иң зур файдасы – алар балага татар телен яратырга өйрәтә. Яраткан телен бала беркайчан да онытмас, аны саклар, үз балаларына тапшырыр. Кечкенә бармаклардан башланган тел сөюе, зур йөрәккә әйләнеп, буыннан-буынга күчә.

Файдалы киңәшләр

• Уйнаганда үткән тема сүзләрен кулланыгыз (төсләр, транспорт һ.б.).

• Күрсәтмә материаллар (уенчыклар, рәсемнәр) кулланыгыз.

• Бармак уеннарын рәсем ясау яки әвәләү (лепка) белән бәйләгез.

• Бала уеннарны мөстәкыйль кабатлый алсын өчен, аудио- яки видеоязмалар кулланырга була.

Тагын бер мөһим киңәш: бармак уеннарын көненә 5–10 минут кына уйнасагыз да, нәтиҗә күз алдында булачак. Төп шарт – даимилек. Көн саен бер үк вакытта, мәсәлән, иртәнге чәй эчкәннән соң яки йокы алдыннан уйнау иң отышлы. Бала бу вакытны көтеп алачак, һәм уен аның көндәлек гадәтенә әвереләчәк.

Көненә бер генә гади уеннан башлагыз! Шул вакытта гына сез баланың татар теле белән кызыксынуын, туган телебездә камил итеп аралашуын күрерсез!