Тукай мирасы

Казан Кремленең борынгы диварлары эчендә урнашкан залына аяк басуга ук, күңелдә сәер бер тойгы уяна: монда вакытлар кушыла, монда тарих сөйләшә, монда сүз – гади мәгълүмат түгел, ә хәтернең тере җепләре кебек сузылып ята. Чараның нәкъ менә шушы рухи мохиттә узуы тарихи вакыйгага тиң. Бирегә  килү белән үк аңлашыла: сүз бары тик фән турында гына түгел, сүз – милләтнең үз-үзен аңлавы, үз тамырларына яңадан кайтуы турында бара.

 «Манеж» күргәзмә залында экспозиция үзенчәлекле рәвештә корылган: диварларда – Габдулла Тукайның зурайтылган фотосурәтләре һәм заманча технологияләр ярдәмендә «яңартылган» вариантлары, ә витриналарда шул ук фотоларның оригиналлары урын алган. Залның ян-якларында исә Тукай эзләре буйлап оештырылган экспедицияләрдә катнашкан рәссамнарның эшләре тәкъдим ителгән. Әйтергә кирәк, әлеге рәсемнәрнең күпчелек өлеше бүген Милли музей мәйданчыгында да тамашачыга тәкъдим ителә.

Чара программасы ике төп бүлектән торды. Рәсми өлешне ТР Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институты директоры Илгиз Халиков ачып җибәрде. Аннары катнашучыларны ТР Фәннәр академиясе вице-президенты Айнур Тимерханов һәм ТР Язучылар берлеге рәисе Ркаил Зәйдулла сәламләде. Кунакларны күргәзмә белән алданрак «Мирасханә» проекты җитәкчесе Илһам Гомәров, фәнни хезмәткәр Азат Ахунов һәм институтның сәнгать бүлеге җитәкчесе Рауза Солтанова таныштырды. Кичәгә аерым төсмерне «Риваять» төрки-татар этно-төркеменең чыгышы өстәде.

Фәнни өлеш кысаларында «Мирасханә» проекты вәкилләре тарафыннан берничә доклад тәкъдим ителде. Филология фәннәре докторы Ләйсән Надыршина Габдулла Тукай поэзиясенә XXI гасыр күзлегеннән караш тәкъдим итте. Әдәбият белеме бүлегенең өлкән фәнни хезмәткәре Ләйсән Галиева Тукайны өйрәнү өлкәсенең хәзерге торышын һәм алда торган бурычларны билгеләде. Тукай әдәби музее мөдире Гүзәл Төхфәтова исә шагыйрь мирасына кызыксыну уятуның заманча алымнары турында сөйләде.

Чараның мөһим вакыйгаларының берсе – Габдулла Тукай әсәрләренең рус телендә дөнья күргән алты томлыгын тәкъдим итү булды. Әлеге басма турында Илгиз Халиков, Татарстан китап нәшрияты генераль директоры Рөстәм Галиуллин һәм фәнни хезмәткәр Марсель Ибраһимов чыгыш ясады. КФУ профессоры Фоат Галимуллин бу хезмәткә югары бәя биреп, аның фәнни һәм мәдәни әһәмиятен ассызыклады.

Тукай – безнең уртак хәтер

Күргәзмә залында беренче карашка ук игътибарны Тукайның фотосурәтләре җәлеп итә. Алар арасында – безгә таныш классик образлар да, ясалма зиһен ярдәмендә «җанландырылган» вариантлар да. Әмма кайсысын карама – бер үк сорау туа: без Тукайны чыннан да аңлап бетерәбезме?

Чарада яңгыраган чыгышлар да нәкъ менә шул сорауга җавап эзләү кебек кабул ителә. Галимнәр, язучылар, музей хезмәткәрләре – һәркайсы Тукайны үз почмагыннан карый. Әмма фикерләр бер ноктада кисешә: Тукай – әдәбият кына түгел.

Ул – милли код.

Ул – телне саклаучы рухи терәк.

Ул – төрле илләргә таралган татарларны берләштерүче көч.

Бүгенге глобальләшү шартларында, телләр югала барган заманда, Тукай иҗаты яңача яңгырый башлый. Аның шигырьләрендә без бары тик матур сүзләр генә түгел, ә киләчәккә юл күрсәтүче ориентирлар да табабыз.

«Мирасханә»: үткәнебезне киләчәккә чыгару

Түгәрәк өстәл «Мирасханә» дип аталган фәнни-агарту проекты кысаларында узды. Бу проект – гади инициатива түгел, ә зур максатка таба атланган адым.

Институтның Язма мирас үзәгендә сакланган байлыкларның күләме үзе генә дә уйландыра: 50 меңнән артык берәмлек, шул исәптән меңләгән кулъязмалар. Алар арасында гарәп графикасында язылган сирәк китаплар, фарсы телендәге хезмәтләр, иске татар имлясындагы ядкәрләр бар.

Ләкин төп мәсьәлә – саклау гына түгел.

Төп мәсьәлә – күрсәтү.

Төп мәсьәлә – аңлату.

Менә ни өчен «Мирасханә» проекты барлыкка килгән дә инде. Ул фәнни эшчәнлекне җәмәгатьчелеккә якынайтуны максат итеп куя. Биредә галимнәр генә түгел, мәктәп укучылары, студентлар да үз урыннарын табарга тиеш.

Чөнки мирас – ул музей киштәсендә тузан җыючы экспонат түгел. Ул – кулланылганда гына яши торган кыйммәт.

Алты томлык: тәрҗемә аша – дөньяга юл

Чараның иң әһәмиятле мизгелләренең берсе – Габдулла Тукай әсәрләренең рус телендә нәшер ителгән алты томлыгын тәкъдим итү булды.

Беренче карашка, бу – гади нәшрият вакыйгасы кебек. Әмма тирәнрәк уйлап карасаң, монда күпкә зуррак мәгънә ята. Алты томлыкның гомуми тиражы – 3300. Һәр китапның тиражы – 550. Җыентыкның макеты институтка тапшырылган. Татарстан Фәннәр академиясе сайтында аны һәркем куллана ала.

Тәрҗемә – ул бары тик тел алыштыру гына түгел.

Тәрҗемә – ул мәдәниятләр арасындагы күпер.

Тукайны рус теленә күчерү – аны башка халыкларга якынайту, аны дөнья контекстына кертү дигән сүз. Әмма шул ук вакытта бу эш җаваплылык та таләп итә: тәрҗемә оригиналның рухын саклый аламы? Тукайның эчке моңы югалмыймы?

Чыгышларда да бу сораулар яңгырады. Кайбер бәхәсләр дә булды. Бу – табигый. Чөнки Тукай кебек фигура турында сөйләшкәндә битараф калу мөмкин түгел.

Фән һәм җәмгыять: диалог кирәк

Чара ахырында узган фикер алышу өлеше аеруча уйландырды. 

Фән – ябык система түгел.

Фән – диалог.

Әгәр бу диалог җәмәгатьчелеккә чыкмый икән, ул үзенең йогынтысын югалта башлый.

Тукай мирасы турында сөйләшүләр дә киңрәк мәйданнарга чыгарга тиеш. Интернетта, матбугатта, мәктәпләрдә – һәркайда бу темага фикер алышу булырга тиеш.

Чөнки Тукай – бары тик галимнәр өчен генә түгел.

Ул – һәр татар өчен.

Мәгариф өчен сабак

Бу чара, беренче чиратта, мәгариф өлкәсенә дә зур сигнал булып яңгырый. Мәктәпләрдә Тукайны өйрәнү еш кына формаль дәрес кысаларында гына кала. Ә бит аның иҗаты – тере, актуаль, заманча фикерләү өчен нигез бирә торган чыганак.

Укытучы алдында бүген яңа бурыч тора: Тукайны ятлату түгел, ә аңлату.

Аның аша телне ярату.

Аның аша милләтне аңлау.

Аның аша үз-үзеңне табу.

Йомгак урынына

«Манеж» диварларыннан чыгып киткәндә, күңелдә бер уй кала: без Тукайны никадәр күбрәк өйрәнсәк, үзебезне шулкадәр тирәнрәк аңлый башлыйбыз.

Чөнки Тукай – ул безнең үткән генә түгел.

Ул – безнең бүгенге көн.

Ул – безнең киләчәк.

Һәм, бәлки, иң мөһиме: Тукай – ул безнең уртак телебез.

Автор фотолары