Милли традицияләр аша экологик культура формалаштыру

Роза Фәйзрахманова,

«Адымнар – Казан» полилингваль комплексының

I квалификация категорияле

башлангыч сыйныфлар укытучысы

Коръән

Әйләнә-тирә мохиткә сакчыл мөнәсәбәткә кагылышлы мөселман гыйбарәләре арасында үзенә күрә канатлы гыйбарәләргә әверелгән. Бу әйтемнәр табигатьне саклауның һәм кешенең дөньяны саклау өчен Аллаһ каршында җаваплылыгының мөһимлеген ассызыклый:

1. «Җирне юкка һәлак итмәгез». – Бу өндәмә еш кына мөселманнар тарафыннан табигатьне җимерүне һәм аның ресурсларыннан артык файдалануны булдырмау турында сөйләгәндә кулланыла.

2. «Җирнең яклаучысы булыгыз». – Һәр мөселман үз тирәсендәге тынычлык һәм иминлек турында кайгыртырга тиеш.

3. «Җир сезгә мирас итеп бирелгән». – Гыйбарә җирнең Аллаһныкы икәнлеген, ә кешелек дөньясының аннан вакытлыча гына файдалануын чагылдыра. Димәк, ресурсларга җаваплы һәм сак карарга кирәк.

4. «Беркайчан да тигезлекне бозмагыз». Мөселман традицияләре кешенең әйләнә-тирә дөньяны саклау өчен Аллаһ каршында җаваплылыгын ассызыклый.

Менә Коръәннән табигать турында кайгыртуның мөһимлеген чагылдырган кайбер төп моментлар:

1. «Аллаһ сезне җир белән ничек идарә итәчәгегезне күрер өчен варис итте» (сүрә 11:61).

2. «Адәм Балалары! Һәр гыйбадәт кылу урынында киемегезне киегез һәм ашагыз һәм эчегез, ләкин әрәм итмәгез» (сүрә 7:31).

Табигать ресурсларыннан файдалану

Аучылык һәм балыкчылыкның традицион ысуллары табигый ресурсларны, хайваннарны һәм балыкларны чамасын белеп файдалануны күздә тоткан. Халкыбыз мирасына әйләнгән мәкаль һәм әйтемнәр моңа дәлил булып тора:

Аккан су кире кайтмас.

Аккан суга монтар юк.

Бер су белән генә торып булса, балык кармакка капмас иде.

Бер тамчыдан диңгез булмый.

Диңгездә су кыйбат.

Суның кадере чишмә корыгач беленә.

Сусыз җиргә йорт корма, утсыз җиргә ил корма.

Яхшы суны ерак түкмиләр.

Халык бәйрәмнәре һәм гореф-гадәтләре

Күп кенә халык бәйрәмнәре табигать белән бәйле һәм аны яклауның мөһимлеген ассызыклый. Мисал итеп язгы «Сабантуй» бәйрәмен китерергә була, ул кыр эшләренең башлануын символлаштыра. Бәйрәм вакытында хезмәттәшлек рухын һәм табигатькә хөрмәтне ныгытуга юнәлдерелгән ярышлар һәм уеннар үткәрелә. Мәсәлән, 2017 елда «Эко-Сабантуй» кысаларында бәйрәмдә экологик мәгънәдә ярышлар үткәрелде: капчык киеп, йомырка һәм кашык белән, макулатура тутырылган көянтә белән йөгерү. Табигый материаллар кулланып, традицион һөнәрләр буенча мастер-класслар үткәрү.

Фольклор һәм риваятьләр

Халык әкиятләре, риваятьләре һәм мәкальләрендә еш кына табигатьне саклау турында акыллы киңәшләр бар. Мәсәлән, урман ияләре һәм табигатьне саклаучы җан ияләре турындагы риваятьләр балаларга әйләнә-тирә дөнья алдында җаваплылык идеясен җиткерә. Татар халкы мәдәниятендә экологик тәрбиягә багышланган шигъри, прозаик һәм фольклор әсәрләре җитәрлек. Алар халык мәдәниятенә салынган табигатькә сакчыл мөнәсәбәтнең традицион кыйммәтләрен чагылдыра.

Габдулла Тукай «Бала белән Күбәләк» шигырендә Бала һәм Күбәләк арасындагы диалогка корылган экологик проблеманы күтәрә, «Яз билгеләре» шигырендә шагыйрь яз билгеләрен һәм аның туган ягында алга баруын тасвирлый, туган як табигате өчен шатлык һәм аны беренчел рәвештә сакларга омтылу сизелә. Муса Җәлил табигать турында шигырьләрендә туган җиргә мәдхия җырлый, әйләнә-тирә дөньяның матурлыгына соклана. Шәйхи Маннурның «Кеше һәм табигать» шигыре – кеше һәм тирәлекнең үзара бәйләнешен аңлата.

Традицион мәдәнияттә яшь буынны табигатькә мәхәббәт рухында тәрбияләүгә зур игътибар бирелә. Балалар, киләчәк буын өчен җаваплы булуларын аңлап, хайваннарга, үсемлекләргә һәм табигать ресурсларына хөрмәт белән карарга өйрәнә.